Primer Aldosteronizm: Yüksek Tansiyonun Gözden Kaçan Hormonal Nedeni

Yüksek tansiyon çoğu kişide belirgin bir neden bulunmadan gelişir ve yıllarca ilaçla kontrol altında tutulur. Ancak tansiyonu olan kişilerin yaklaşık yüzde 5 ile 10'unda tablonun arkasında tedavi edilebilir hormonal bir neden bulunabilir: primer aldosteronizm. Böbrek üstü bezlerinin fazla aldosteron üretmesiyle ortaya çıkan bu durum, yüksek tansiyonun en sık hormonal nedenidir ve çoğu zaman uzun süre fark edilmez. Bu yazıda primer aldosteronizmin ne olduğunu, kimlerde araştırılması gerektiğini ve tanının nasıl konduğunu ele alıyoruz.

Aldosteron Ne İş Yapar?

Aldosteron, böbreklerin hemen üzerinde yer alan böbrek üstü bezlerinin dış katmanında üretilen bir hormondur. Böbreklere tuzu (sodyumu) tutmalarını, potasyumu ise idrarla atmalarını söyler; böylece vücuttaki sıvı dengesi ve kan basıncı düzenlenir. Normalde aldosteron salgısı, böbreklerden salgılanan renin aracılığıyla ihtiyaca göre ayarlanır. Primer aldosteronizmde ise bez bu düzenlemeden bağımsız olarak fazla aldosteron üretir. Sonuçta vücutta tuz ve su birikir, tansiyon yükselir ve potasyum kaybı artabilir. Böbrek üstü bezlerinin ürettiği diğer hormonları böbrek üstü bezi ve kortizol hastalıkları yazımızda anlattık. Aldosteronun eksik kaldığı tablo ise bunun tersidir: Addison hastalığında tuz kaybı ve tansiyon düşüklüğü görülür.

Neden Gelişir?

Primer aldosteronizmin iki ana nedeni vardır. Birincisi, böbrek üstü bezlerinden birinde oluşan ve fazla aldosteron salgılayan iyi huylu bir tümördür (adenom). İkincisi ise her iki bezin birden fazla aldosteron üretmesidir (iki taraflı hiperplazi). Bu ayrım tedaviyi doğrudan belirler: Tek taraflı hastalıkta ameliyat seçeneği gündeme gelirken, iki taraflı hastalıkta tedavi ilaçla yürütülür. Nadiren ailede kuşaktan kuşağa geçen formları da görülür.

Hangi Belirtiler Görülür?

Primer aldosteronizmin en belirgin ve çoğu zaman tek bulgusu yüksek tansiyondur. Potasyum düşüklüğü eşlik ettiğinde kas güçsüzlüğü, kramplar, çarpıntı, sık idrara çıkma ve susama görülebilir. Ancak hastaların önemli bir kısmında potasyum düzeyi normaldir; bu nedenle "potasyumum normal, demek ki bu hastalık bende yok" diye düşünmek doğru değildir.

Neden Önemsenmeli?

Fazla aldosteron yalnızca tansiyonu yükseltmekle kalmaz; kalp, damarlar ve böbrekler üzerinde doğrudan zararlı etkiler de gösterebilir. Aynı tansiyon değerlerine sahip kişiler karşılaştırıldığında, primer aldosteronizmi olanlarda kalp ritim bozukluğu (atriyal fibrilasyon), kalp kasında kalınlaşma, inme ve böbrek hasarı riskinin daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Neden bulunup hedefe yönelik tedavi uygulandığında bu risklerin önemli bir kısmı azaltılabilir.

Kimlerde Araştırılmalı?

Güncel uluslararası öneriler, yüksek tansiyonu olan kişilerde primer aldosteronizm taramasının çok daha yaygın yapılmasını önermektedir. Taramanın özellikle önem taşıdığı durumlar şunlardır:

• Üç ya da daha fazla tansiyon ilacına rağmen kontrol altına alınamayan tansiyon
• Kendiliğinden ya da idrar söktürücü ilaçlarla belirgin biçimde düşen potasyum
• Genç yaşta başlayan yüksek tansiyon
• Yüksek tansiyonla birlikte böbrek üstü bezinde tesadüfen saptanan bir kitle
• Yüksek tansiyonla birlikte uyku apnesi ya da atriyal fibrilasyon
• Ailede genç yaşta yüksek tansiyon ya da inme öyküsü, ya da birinci derece bir yakında primer aldosteronizm tanısı

Uyku apnesinin hormonlar ve metabolizma üzerindeki etkisini uyku düzeni ve hormonlar yazımızda anlattık.

Tanı Nasıl Konur?

Taramada ilk adım, kanda aldosteron ve renin düzeylerinin birlikte ölçülmesidir. Aldosteronun yüksek, reninin baskılanmış olması hastalığı düşündürür. Kan genellikle sabah saatlerinde, kişi uyandıktan bir süre sonra ve oturur pozisyonda alınır. Potasyum düşüklüğü varsa önce düzeltilir; çünkü sonucu etkileyebilir. Bazı tansiyon ilaçları da değerleri etkileyebilir; ancak ilaçlarınızı kendi başınıza bırakmamanız gerekir, gerekirse hekiminiz tedavinizi test öncesinde güvenli biçimde düzenler. Tarama testi hastalığı düşündürürse tanıyı doğrulamak için ek testler yapılır, ardından böbrek üstü bezleri tomografiyle görüntülenir. Tomografide görülen her kitle hormon üreten kitle olmadığından, ameliyat düşünülen kişilerde hastalığın tek taraflı mı iki taraflı mı olduğunu netleştirmek için çoğu zaman her iki bezin toplardamarından ayrı ayrı kan örneği alınan özel bir işlem (adrenal ven örneklemesi) gerekir.

Tedavi Seçenekleri

Hastalık tek bir bezden kaynaklanıyorsa, o bezin kapalı (laparoskopik) yöntemle alınması gündeme gelir. Ameliyat sonrasında potasyum çoğu kişide normale döner ve tansiyon belirgin şekilde düşer; bir kısım hastada tansiyon ilacına artık gerek kalmaz, diğerlerinde ise daha az ilaçla kontrol sağlanabilir. İki taraflı hastalıkta ya da ameliyatın uygun olmadığı durumlarda aldosteronun etkisini engelleyen ilaçlar kullanılır. Bu ilaçlar tansiyonu ve potasyumu düzenlemenin yanında, aldosteronun kalp ve böbrekler üzerindeki zararlı etkilerini de azaltmayı hedefler. Tuz tüketiminin azaltılması, sağlıklı kilo ve düzenli fiziksel aktivite her iki durumda da tedaviyi destekler. Tansiyonun diğer metabolik risklerle ilişkisini metabolik sendrom yazımızda ele aldık.

Tansiyonu zor kontrol edilen, potasyumu düşük ya da genç yaşta tansiyon tanısı almış kişilerde basit bir kan testi, yıllardır süren bir tablonun nedenini ortaya koyabilir. Böbrek üstü bezi hastalıklarına yaklaşımımız için böbrek üstü bezi (adrenal) hastalıkları sayfamızı inceleyebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tedavi kararı yalnızca hekim değerlendirmesiyle verilmelidir.

Sık Sorulan Sorular