Hipofiz Adenomu Nedir? MR'da Tesadüfen Bulunan Hipofiz Kitlesi

Baş ağrısı, baş dönmesi ya da bir kaza sonrasında çekilen beyin MR'ının raporunda "hipofizde lezyon" ifadesini görmek çoğu kişide büyük bir kaygıya yol açar. Oysa hipofiz bezinde saptanan kitlelerin çok büyük bölümü iyi huyludur ve bir kısmı hiçbir yakınmaya yol açmadan yıllarca aynı kalır. Önemli olan, kitlenin hormon salgılayıp salgılamadığını ve çevre dokulara baskı yapıp yapmadığını doğru değerlendirmektir. Bu yazıda hipofiz adenomunun ne olduğunu, hangi tetkiklerin yapıldığını ve tedavi kararının nasıl verildiğini ele alıyoruz.

Hipofiz Bezi Nerededir, Ne İş Yapar?

Hipofiz, beynin alt kısmında, kafatası tabanındaki küçük bir çukurda yer alan nohut büyüklüğünde bir bezdir. Tiroid, böbrek üstü bezleri ve üreme organları başta olmak üzere pek çok bezi yöneten hormonları salgılar; büyüme hormonu ve süt hormonu olarak bilinen prolaktin de buradan salgılanır. Bezin hemen üzerinden görme sinirlerinin çaprazlaştığı bölge geçer; bu yakınlık, büyük kitlelerde görme sorunlarının neden ortaya çıkabildiğini açıklar.

Hipofiz Adenomu Nedir?

Hipofiz adenomu, bezin kendi hücrelerinden gelişen ve büyük çoğunluğu iyi huylu olan bir kitledir. Boyutu 1 santimetrenin altında olanlara mikroadenom, 1 santimetre ve üzerindekilere makroadenom denir. Adenomlar ayrıca hormon salgılayan (işlevsel) ve hormon salgılamayan (işlevsiz) olarak ikiye ayrılır. Başka bir nedenle çekilen görüntülemede tesadüfen fark edilen kitleler için "insidentaloma" terimi de kullanılır.

Hangi Yakınmalara Yol Açabilir?

Adenomun yol açtığı yakınmalar üç ana başlıkta toplanır:

• Hormon fazlalığı: Prolaktin fazlalığında adet düzensizliği, memeden süt gelmesi, cinsel istekte azalma; büyüme hormonu fazlalığında el-ayak büyümesi ve yüz hatlarında kabalaşma; kortizol fazlalığında kilo alımı, kas güçsüzlüğü ve ciltte morluklar
• Hormon eksikliği: Büyük kitleler sağlıklı hipofiz dokusuna baskı yaparak halsizlik, tansiyon düşüklüğü, cinsel işlevlerde azalma ya da tiroid hormonu eksikliğine yol açabilir
• Baskı etkisi: Görme alanında daralma, özellikle yan tarafları görmede zorlanma ve baş ağrısı

Bu tabloları prolaktin yüksekliği, akromegali ve kortizol hastalıkları yazılarımızda ayrı ayrı ele aldık.

Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Hipofizde kitle saptandığında değerlendirme genellikle üç adımda ilerler. İlk adımda hormon tahlilleriyle kitlenin hormon salgılayıp salgılamadığı ve bezin diğer hormonlarında eksiklik olup olmadığı araştırılır. İkinci adımda, hipofize yönelik özel çekimle yapılan MR ile kitlenin boyutu ve çevre dokularla ilişkisi netleştirilir. Kitle görme sinirlerine yakınsa üçüncü adımda göz muayenesi ve görme alanı testi yapılır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, adenomun tipine ve boyutuna göre planlanır:

• İzlem: Hormon salgılamayan, küçük ve baskı etkisi olmayan adenomlarda çoğunlukla düzenli kontrol yeterlidir
• İlaç tedavisi: Prolaktin salgılayan adenomlarda ilaç tedavisi çoğunlukla ilk seçenektir ve kitle küçülebilir
• Cerrahi: Bazı hormon salgılayan adenomlarda ve görme sinirine baskı yapan kitlelerde, genellikle burun yoluyla yapılan ameliyat gündeme gelir

Bazı durumlarda bu seçenekler birlikte ya da sırayla kullanılır; ameliyat sonrasında hormon eksikliği gelişirse eksik hormonlar yerine konur.

Takip Neden Önemli?

Tedavi edilmiş ya da yalnızca izlenen her hipofiz adenomunda uzun süreli takip gerekir. Kontrollerde kitlenin boyutu, hormon fazlalığı ya da eksikliği ve gerekiyorsa görme alanı yeniden değerlendirilir. Hipofiz kaynaklı hormon eksikliklerinin günlük yaşamı nasıl etkileyebileceğini böbrek üstü bezi yetmezliği yazımızda da ele aldık.

Hangi Belirtiler Acil Başvuru Gerektirir?

Hipofiz kitlesi olan bir kişide ani başlayan çok şiddetli baş ağrısı, görmede hızla gelişen bozulma, çift görme ya da bilinç bulanıklığı gelişirse vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır. Bu tablo, kitle içine kanama gibi hızla müdahale gerektiren bir duruma işaret edebilir.

MR raporunda hipofizde kitle görmek çoğu zaman korkutucu olsa da doğru değerlendirmeyle büyük bölümü güvenle yönetilebilir. Hipofiz hastalıklarında izlenen genel yaklaşım için hipofiz bezi hastalıkları sayfamızı inceleyebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı, takip ve tedavi planı hekim değerlendirmesiyle belirlenmelidir.

Sık Sorulan Sorular