Düşük Testosteron, Kilo ve Diyabet: Hangisi Hangisini Etkiliyor?

Kilo fazlası ya da tip 2 diyabeti olan erkeklerde yorgunluk, isteksizlik, cinsel istekte azalma ve kas gücünde düşme sık dile getirilen şikâyetlerdir. Bu şikâyetlerin bir kısmının arkasında düşük testosteron bulunabilir. Ancak buradaki ilişki tek yönlü değildir: Kilo fazlası testosteronu düşürür, düşük testosteron da kilo almayı ve kan şekeri kontrolünü zorlaştırır. Bu yazıda bu döngünün nasıl işlediğini, tahlil sonuçlarının neden dikkatle yorumlanması gerektiğini ve kilo vermenin yerini ele alıyoruz.

İlişki Ne Kadar Yaygın?

Çalışmalar, tip 2 diyabeti olan erkeklerin yaklaşık üçte birinde testosteron düzeyinin düşük olduğunu göstermektedir. Obezitesi olan erkeklerde de oran benzer şekilde yüksektir ve kilo arttıkça testosteron düzeyi düşme eğilimine girer. Bu erkeklerin çoğunda testislerde ya da hipofiz bezinde yapısal bir hastalık yoktur; düşüklük büyük ölçüde kilo fazlasına ve metabolik bozukluğa bağlıdır. Bu duruma "fonksiyonel" testosteron düşüklüğü de denir. Testosteron eksikliğinin genel tablosunu erkeklerde testosteron eksikliği yazımızda anlattık.

Kilo Testosteronu Nasıl Düşürür?

Bunun birkaç nedeni vardır:

• Yağ dokusunda dönüşüm: Yağ dokusu, testosteronun bir kısmını östrojene çeviren bir enzim içerir; yağ dokusu arttıkça bu dönüşüm de artar. Bu durum bazı erkeklerde meme dokusunda büyümeye de katkıda bulunabilir. Bu konuyu jinekomasti yazımızda ele aldık.
• Beyindeki sinyalin zayıflaması: Fazla kilo, insülin direnci ve düşük düzeyli kronik iltihaplanma, testislere testosteron üretme komutunu veren beyin hormonlarının salgısını baskılayabilir.
• Uyku apnesi: Kilo fazlası olan erkeklerde sık görülen uyku apnesi ve bölünmüş uyku, testosteron üretimini olumsuz etkiler.

Düşük Testosteron da Kiloyu Etkiler

Testosteron, kas kütlesinin korunmasında ve yağ dağılımında rol oynar. Düzeyi düştüğünde kas kütlesi azalır, yağ özellikle karın bölgesinde birikme eğilimine girer ve insülin duyarlılığı azalabilir. Kas kütlesinin azalması günlük enerji harcamasını düşürür; artan karın yağı ise testosteronu daha da baskılar. Böylece kilo, insülin direnci ve düşük testosteron birbirini besleyen bir döngüye dönüşür. İnsülin direncinin bu döngüdeki yerini insülin direnci yazımızda anlattık.

Tahlil Sonucu Neden Dikkatle Yorumlanmalı?

Testosteronun büyük kısmı kanda SHBG adlı bir taşıyıcı proteine bağlı olarak dolaşır. Kilo fazlası ve insülin direnci bu proteinin düzeyini düşürür. Bu nedenle toplam testosteron düşük ölçülürken, vücudun kullanabildiği serbest testosteron normal sınırlarda olabilir. Ayrıca testosteron gün içinde değişir ve en yüksek düzeyine sabah saatlerinde ulaşır. Bu yüzden ölçüm sabah ve aç karnına yapılmalı, düşük bulunursa başka bir gün tekrarlanmalıdır. Tanı; şikâyetler, tekrarlanan ölçümler ve gerektiğinde SHBG, LH ve FSH gibi ek tahliller birlikte değerlendirilerek konur.

Kilo Vermenin Etkisi

Kilo fazlasına bağlı testosteron düşüklüğünde ilk ve en önemli adım kilo vermektir. Verilen kilo arttıkça testosteron düzeyinin de yükselme eğiliminde olduğu gösterilmiştir; belirgin kilo kaybı sağlayan obezite cerrahisi sonrasında bu artış daha da belirgindir. Düzenli egzersiz, özellikle kas kütlesini koruyan direnç egzersizleri, yeterli uyku, uyku apnesinin tedavisi ve kan şekerinin kontrol altına alınması da testosteron düzeyine olumlu katkı sağlayabilir. Kilo yönetimindeki seçenekleri obezitede ilaç ve cerrahi tedavi yazımızda ele aldık.

Testosteron Tedavisi Ne Zaman Gündeme Gelir?

Testosteron tedavisi bir zayıflama yöntemi değildir. Belirgin şikâyetleri olan ve tekrarlanan ölçümlerle testosteron düşüklüğü doğrulanan erkeklerde, yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak düşünülebilir. Karar verilmeden önce olası riskler de değerlendirilir. Önemli bir nokta şudur: Dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini baskılar; bu nedenle çocuk sahibi olmayı planlayan erkeklerde farklı bir yaklaşım gerekir. Tedavinin kimlere uygun olduğunu testosteron tedavisi yazımızda, kısırlıkla ilişkisini erkek kısırlığı yazımızda anlattık.

Kilo, diyabet ve testosteron arasındaki ilişki, tek bir değere bakılarak değil bütün metabolik tabloyla birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanır. Diyabetin genel yönetimini tip 2 diyabet yazımızda bulabilirsiniz. Testosteron eksikliğine yaklaşımımız için testosteron eksikliği (hipogonadizm) sayfamızı inceleyebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tedavi kararı yalnızca hekim değerlendirmesiyle verilmelidir.

Sık Sorulan Sorular